John Stuart Mill, ekletik bir düşünür... Bir geçiş dönemi düşünürü... Babası James Mill'den devraldığı klasik faydacılığı ne tam olarak sahiplenebilmiş ne de tam olarak reddedebilmiş bir yazar. Felsefeci, bilgi kuramcısı, ekonomi politikçi, siyaset kuramcısı, eğitimbilimci, ahlakçı, siyaset adamı, liberal, sosyalist, aydın, romantik, romanesk bir aşkın kahramanı... Doğru bildiği yolda tek başına tavizsiz giden adam... Hiç okula gitmeden kanonik ders kitapları kaleme almış, üniversiteye rektör seçilmiş biri... Görüldüğü gibi, Mill üstüne bir kitap hazırlamak için bir dolu gerekçe bulunabilir. Bütün bunlara ek olarak benim kişisel gerekçem Tocqueville üstüne çalışırken biçimlendi. Mill, Tocqueville'den ciddi olarak etkilenmişti. Montesquieu okuyanlar bilir, genelde bu etki Batı'dan Doğu'ya, Britanya'dan Fransa'ya doğru izlenir. Bu kez tersi olmuştu. Mill, Tocqueville'in etkisiyle siyaset felsefesinin toplum felsefesi tarafından belirlendiğini, siyasal hareketlerin arkasında yatan toplumsal güçlerin çok önemli olduğunu fark etmişti. Ayrıca, eleştirel düşünmenin, çalışan farklı düşüncelerin varlığı ilerleme ve gelişme için neredeyse bir önkoşuldu. Her iki düşünür de özgürlük tutkunu, her ikisi de Fransız devriminin ideallerine bağlı, her ikisinin de Atina demokrasisine referansları var. Tocqueville'den sonra Mill çalışmanın anlamlı olacağını, birbirini tamamlayacağım düşündüm. Ama esasında her iki çalışmamın da bitmediğini düşünüyorum. Her iki düşünür de üstünde daha çok uzun yıllar çalışmayı gerektirecek derinlikte şahsiyetler. Uzunca bir süredir, dünya sosyal bilim camiasında söz konusu yazarlar üstüne sürekli çalışan "Millian" ve "Tocquevillien" çok sayıda araştırmacı var. Bunlardan belki de en önemlisi, artık aramızda olmayan, tüm yaşamını Mill'e adayarak Toronto'da Mill'in tüm eserlerinin basımını gerçekleştirmiş olan Jack Robson'du. Robson, arkasında Mill araştırmacıları için benzersiz bir hazine olan Collected Works'ü bıraktı. On yıllardır devam eden benzeri bir çalışma da Tocqueville'in tüm eserleri için Fransa'da devlet eliyle kurulan bir komisyon tarafından yürütülüyor.

---